Malaria in 1826 na de watersnoodramp.

          Van ‘mala aria’ naar malaria als ziektebegrip 

Hoewel door de watersnood van 1825 “slechts” 17 doden te betreuren waren, vallen de 5 à 6 jaar daarna op door de sterk verhoogde sterftecijfers. De vraag is natuurlijk wat daarvan de oorzaak was.  

De stand van de medische wetenschap in die dagen was niet zo hoog dat daarop direct een antwoord kon worden gegeven. In kranten uit die tijd vind je omschrijvingen als “Groninger ziekte” of “derdedag koorts”.  Ook wordt gesuggereerd dat de oorzaak lag in vervuild drinkwater en er sprake was van cholera. Dit laatste is echter niet erg waarschijnlijk, omdat de eerste gevallen van cholera pas rond 1830 via Rusland naar Europa kwamen.  Vervuild drinkwater klinkt geloofwaardig in stedelijke gebieden met gemeenschappelijke voorzieningen, maar op het platteland werd het regenwater vaak opgevangen en gebruikt als drinkwater.   

Met de spaarzame beschrijvingen uit onder andere de dagboeken van Doeke Wijgers Hellema uit Wirdum wordt steeds meer gedacht aan malaria. Van malaria had men in die dagen nog nooit gehoord. Pas rond 1840 werd een verband gelegd tussen een mug en de koortsen die het gevolg waren van een steek van een besmette mug. Het duurde nog tot de dertiger jaren van de vorige eeuw, voordat de wetenschappelijke onderzoeken een sluitende verklaring voor het ontstaan van een epidemie gaven en men gericht het probleem kon bestrijden. 

Malaria werd in 1846 voor het eerst in de Nederlandse medische literatuur beschreven. De woorden ‘mala aria’ (slechte lucht) werden gebruikt voor elke vorm van ziek-zijn waarvan werd vermoed dat hij werd veroorzaakt door giftige dampen die uit moerassen zouden opstijgen. 

Uit moeizaam stap-voor-stap onderzoek werd in de loop der jaren echter vastgesteld dat de koortsen werden veroorzaakt door besmetting met malaria, die werd overgebracht door de malariamug  (anophelesmug). 

In 1925 bleek uit onderzoek van parasitoloog Pieter Hendrik van Thiel  (1895-1993) dat er onder de anophelesmuggen in Nederland twee soorten konden worden onderscheiden. In het malariavrije gebied rond Leiden vond men een zoetwatersoort en in Bolsward een brakwatervariant. Alleen de brakwaterprefererende mug, Anopheles maculipennis atroparvus, bleek verantwoordelijk te zijn voor de verspreiding van malaria. In de nazomer, herfst en winter werden muggen van deze soort gevonden in stallen en huizen, omdat de muggen bloed nodig hadden om te overwinteren. Ze raakten geïnfecteerd door bloed van dragers en gaven de infectie vervolgens met het steken door. 

Ondanks de hoge muggenstand in het najaar traden de meeste ziektegevallen in het voorjaar op. De verklaring voor dit verschijnsel werd in de jaren twintig van de vorige eeuw geleverd door de wereldberoemde malariadeskundige Nicolaas Swellengrebel (1885-1970). 

Dat de malariaparasiet alleen voorkomt in muggen die leven in brakwatergebieden, verklaart mogelijk waarom zoveel mensen in de jaren na de overstroming (met zout zeewater) ziek werden en overleden. In de bijgaande statistieken kan het beloop van het aantal overlijdens per gemeente in de jaren na de ramp worden afgelezen. Wat hierbij opvalt is de grietenij Ooststellingwerf, waar (nagenoeg) geen verhoging is te zien. Deze grietenij werd dan ook niet getroffen door het zoute water en kennelijk kwam de malariamug hierdoor hier niet voor.

Grafieken Malaria

 

Geraadpleegd: Nederlands Tijdschr Geneeskd. 2007 december;10(4) en Verenigingsverslag Genootschap ter bevordering van Natuur- Genees- en Heelkunde te Amsterdam, d.d. 15 mei 1954.