
Het is begin februari 1825…
De winter is in volle gang, maar van sneeuw en ijs is in Fryslân geen sprake. Wel van wind en regen, alsof het drijfnatte najaar nog niet genoeg was…
Wanneer de wind zich op 3 februari ontwikkelt tot een zware storm, die draait van het Zuidwesten naar het Noordenwesten en het ook nog springtij wordt, is het hek van de dam. Of beter gezegd: dan is er geen houden meer aan voor de verwaarloosde Zuiderzeedijken. De grootste natuurramp van de negentiende eeuw in Nederland wordt een feit… Van Zeeland tot Groningen lopen delen land onder water. Maar verreweg het zwaarst krijgen Fryslân en Overijssel het te verduren. Bijna twee derde van Fryslân—dat centraal staat in dit project– overstroomd en de schade is enorm groot.
De grootste natuurramp van de negentiende eeuw in Nederland wordt een feit.
Iedere Nederlander kent de verhalen van de watersnoodramp van 1953. Maar dat Fryslân, en ook Overijssel en Noordwest-Gelderland in 1825 werden getroffen door een ramp van vergelijkbare omvang, dat weet bijna niemand. Op 3, 4 en 5 februari 2025 is het precies twee eeuwen geleden dat een combinatie van een noordwesterstorm en springtij ervoor zorgde dat de Zuiderzeedijken in Fryslân en Overijssel het begaven.
De schade was groot
Er vielen in Fryslân ‘slechts’ 17 doden (in Overijssel meer dan 300), maar de schade was groot. Veel huizen en boerderijen werden verwoest, duizenden dieren verdronken en veel mensen werden ziek en stierven – eerst door vervuild drinkwater en later malaria. Bovendien vielen de oogsten nog jarenlang tegen door de verzilte akkers.
Historische saamhorigheid
De reacties op de ramp deden niet onder voor die in 1953. Sterker nog, het was de eerste stormvloed die door alle Nederlanders gezamenlijk werd beleefd. Van Den Helder tot Goor en van Groningen tot Gent (want ook België behoorde toen nog tot het ‘Verenigd Koninkrijk der Nederlanden’) was er sprake van een heus Vaderlandsche gevoel. Zo werden er spontane hulpacties opgezet, vooral in de vorm van inzamelingen van geld, kleding en voedsel, gevolgd door noodmaatregelen van de overheid.
Eerste goed gedocumenteerde ramp
Ondanks die historische saamhorigheid is de watersnood van 1825 vandaag de dag nog amper bekend bij het brede publiek. Maar, als je goed zoekt, vind je in het zuidwesten van Fryslân nog wel degelijk verhalen en herinneringen. En in allerlei verschijningsvormen. Wat helpt: ‘1825’ was een van de eerste rampen in Nederland die goed gedocumenteerd is.
Zo zijn er brieven, maar ook krantenverslagen, vele etsen, tekeningen en schilderijen aan gewijd. Ze geven blijk van onder meer de omvang, de onverwachte omstandigheden, de ontreddering, maar ook van de nationale discussie over veiliger zeewering, die de ramp aanzwengelde. Zo kon het niet langer, dat was duidelijk. En toch moest het eerst tot een nieuwe – overigens veel beperktere – overstroming in Noord-Holland komen (1916) voordat de Zuiderzeewerken doorgang vonden.
Nog altijd actueel
In 2025 is het tweehonderd jaar geleden dat ‘de vergeten watersnood van 1825’ Fryslân trof. Een gebeurtenis die het verdient om herdacht – en zeker niet vergeten – te worden. Juist nu, omdat het thema nog even actueel is als twee eeuwen geleden. Want de vraag hoe wij ons verhouden tot het water om ons heen, is allesbehalve verleden tijd.

De Noordelijke Provinciën van het Koninkrijk der Nederlanden E.Maaskamp uit Amsterdam. (Rijksmuseum Amsterdam.)

Fryslân voor tweederde overspoeld
Fryslân kwam, door het bezwijken van dijken bij Lemmer, Nijemirdum, Mirns en tussen Workum en Hindeloopen, voor bijna twee derde onder water te staan. Bijna heel Zuidwest-Fryslân raakte bedekt, evenals ‘het lage midden’ en de Waddeneilanden. Op sommige plekken stond het water wel twee meter hoog.
Op de kaart van Friesland is het opgestuwde zoete water op de randen donkerblauw gekleurd. Bijlage van het boek ‘Geschiedkundig tafereel van de Den Watervloed en de Overstroomingen in de Provincie Vriesland’ door J. van Leeuwen.

Dijkdoorbraken bij het Bildt op 3 en 4 februari 1825 uit de atlas van W. Eekhof.

Doorbraken 3 en 4 februari 1825 het Workumer Nieuwland ( uit de atlas van W.Eekhof).

Restanten van de beide doorbraken zijn nu nog steeds goed zichtbaar (PDOK Viewer kadastrale kaart).

Dijkdoorbraak 4 februari 1825 tussen Mirns en Oudemirdum (uit de atlas van W.Eekhof).

Dijkdoorbraak 4 februari 1825 nabij Nijemirdum (uit de atlas van W. Eekhof).

Bosje als restant van de kolk door de dijkdoorbraak nabij Nijemirdum(Foto Piet de Vlugt).

Dijkdoorbraken 3 en 4 februari tussen Lemmer en Schoterzijl (uit de atlas van W. Eekhof).

Restant kolk hoek Grietenijdijk en Middenweg op de weg van Lemmer naar Schoterzijl (Foto Albert Draaijer).

Restant van twee dijkdoorbraken aan de Linde nabij Slijkenburg (Pdokviewer kadastrale kaart).
De weersomstandigheden voor en na de watersnoodramp
Door aanhoudende stormen uit het Westen en Zuidwesten gedurende meer dan 2 maanden.
Door de Noordwester storm, die dadelijk volgde op de Zuidwesten wind werd het water vanuit de Waddenzee extra opgestuwd naar de Zuiderzee.
Daarbij kwam tevens op de 3e februari 1825 de springvloed .
Vlak daarvoor was 1 februari een bijzonder zachte dag, zelfs zoel weer met Zuidwesten wind plaats vond.
De dag daarop begon de wind uit het Zuidwesten behoorlijk hard te waaien en vlogen de zeemeeuwen naar de kusten en zelfs landinwaarts.
Tijdens de overstroming was er volgens ooggetuigen kleurverschil te zien tussen het zoute zeewater en het opgestuwde zoete binnenwater, dit is ook te zien op de kaart van Friesland met de donker blauwe kleur van zoet water op de randen van het overstroomde gebied.
Doordat het na de storm begon te vriezen, had men door de aanwezige getijdenstroom telkens last van het kruiende ijs.
Pas 11 februari werd het rustiger weer en draaide de wind naar het Oosten, dit was erg gunstig voor de afvoer van het zeewater door openstaande sluizen.
Deze Oostenwind hield gelukkig langdurig aan waardoor op verschillende plekken het water relatief vroeg kon worden afgevoerd.
Maar doordat er nog steeds eb en vloed was in het grote nieuw ontstane binnenmeer, moest men telkens dit water opnieuw afvoeren.
Nadat de dijken met de vele dijkdoorbraken waren hersteld kon het zeewater definitief worden geloosd.

Doorbraak van de zeedijk van ’t Workumer Nieuwland op 4 februari 1825 door Hendrik Jans de Harder (Warkums Erfskip).

Eerste ramptoeristen op 7 februari 1825 door Hendrik Jans de Harder (Warkums Erfskip).

Workumer Nieuwland 1825 met de ruïne van een boerderij door Dirk Piebes Sjollema (Fries Museum Leeuwarden).

Uitgegeven op vrijdag 24 februari 1825 door Hendrik Jans de Harder (Warkums Erfskip).

Het Workumer Nieuwland op 5 februari 1825 door Hendrik Jans de Harder (Warkums Erfskip).

Workum op 4 februari 1825 door Hendrik Jans de Harder (Fries Scheepvaartmuseum, Sneek).

Doorbraak in de zeedijk op zondag 5 Juni 1825 door Hendrik Jans Harder (Warkums Erfskip).

Litho van de doorbraak van de buitendijk van t Workumer Nieuwland op de 5 februari 1825 door Hendrik Jans Harder (Warkums Erfskip).

Nogmaals een andere litho van de doorbraak van de buitendijk van t Workumer Nieuwland op de 5 februari 1825 door Hendrik Jans Harder (Warkums Erfskip).

It Heidenskip met hun vee naar Workum 5 februari 1825 door Hendrik Jans Harder(Fries Museum Leeuwarden).

Ruïne van een boerderij in het Workumer Nieuwland, Douwe de Hoop (Fries Scheepvaart Museum Sneek).

Litho van de ruïne van de boerderij in het Workumer Nieuwland, met de doorbraak in de buitenzeedijk, veroorzaakt door den watervloed van den 4 en 5 februari 1825 door Douwe de Hoop ( Zuiderzeemuseum, Enkhuizen).

Overstorting van het Zeewater over het Lands-Zijltje, in de Zoutsloot, te Harlingen, bij den Watervloed van 3 Februarij 1825 , maker onbekend. (Hannemahuis Harlingen).

Schepen in de Buitenhaven bij stormweer te Harlingen, door Nicolaas Baur, circa 1817 (Hannemahuis Harlingen).

Gezicht op de haven van Harlingen met Havenpoort, pastel door Nicolaas Baur, 1784 (Hannemahuis, Harlingen).

In 1825 overstroomden de landerijen rondom Harlingen. Gezicht op de binnendijk (Zuiderzeemuseum Enkhuizen).

Schilderij van Steven Tjittes Reitsma overstroming van Lemmer op 3 en 4 februari 1825 (Museum Lemmer).

Heerenveen na de zware storm op 5 februari 1825 door Dirk Piebes Sjollema (Fries Museum Leeuwarden)

Boerenfamilie 5 februari gered nabij Oldeholtwolde, schilder Dirk Piebes Sjollema (Museum van Haren, Heerenveen).

Reddingsacties Vierhuizen nabij Delstrahuizen door Dirk Piebes Sjollema (Ottema Kingma collectie).

De gevolgen van de vele dijkdoorbraken tijdens 3 en 4 februari 1825 bij Weststellingwerf (Fen Fryske Groun).

Schilderij van rond 1980 van de kunstschilder Anton Verhey uit Oldeholtpade (Oudheidskamer Wolvega).

Friesland met de grietenijen (uit Schotanus-Halma Atlas 1718)
Belangrijke feiten per dorp en stad:
Harlingen: Met man en macht werd een dijkdoorbraak voorkomen met puin van een afgebroken huis nabij de Zoutloods.
Makkum: Ten noorden van Makkum is een dijkdoorbraak voorkomen door het puin van een afgebroken huis te gebruiken.
Workum: dijkdoorbraken in de zeedijk en de slaperdijk van de polder van het Workumer Nieuwland. Alle boerderijen en schuren werden, behalve een boerderij gelegen aan de oude slaperdijk werden geheel verwoest. Nabij de haven is een dijkdoorbraak voorkomen door het laten zinken van een aldaar gestrand schip.
It Heidenskip: Uit de boerderijen hangen vlaggen als noodsein om hulp te vragen. Reddingsactie uit Workum met allerlei vaartuigen om de bewoners veilig naar het hoger geleden Workum te brengen.
Hindeloopen: Met het puin van 2 huizen die werden afgebroken is er tussen de sluis en de herberg een dijkdoorbraak voorkomen. Ten noorden van Hindeloopen is ook daar een dijkdoorbraak voorkomen met het puin van 2 afgebroken huizen.
Stavoren: Het nog nieuwe havenhoofd werd uit zijn verband gescheurd, zeepalen in drie lagen werden uit de grond gerukt en over de dijk landinwaarts geworpen.
Door de vastgemetselde fundamenten uit vroeger tijden die onder de dijk lagen, werd gelukkig een dijkdoorbraak voorkomen.
Mirns: Vlakbij Mirns was een dijkdoorbraak in de Séfonderdyk en stroomde het zeewater Friesland binnen.
Nijemirdum: Vrijdagmorgen 4 februari ontstond er een fikse doorbraak van 23 el lengte bij Hoiteburen.
Sloten: Doordat Sloten voldoende hoog lag heeft het hierdoor weinig letsel ondervonden van deze stormvloed.
Lemmer: Er ontstond gevaar voor een dijkdoorbraak aan het einde van de Nieuwedijk ten westen van het dorp nabij de Taanderij. Er was een gat in de glooiing van de dijk geslagen, het lukt evenwel met man en macht om de dijk te behouden. In Lemsterland waren bijna 300 huizen en woningen geheel of deels vernietigd. Verdronken er 440 st vee en was veel schade van de aanzienlijk hoeveelheid bedorven hooi en weggedreven veen(schade 100.000 gulden).
De hoger gelegen dorpen Koudum, Hemelum, Bakhuizen, Warns, Mirns, Oudemirdum, Sondel, Balk en Harich bleven grotendeels droog en fungeerden als vluchtplaatsen voor de talrijke bewoners met vee van de overstroomde dorpen en landerijen. In de overstroomde dorpen fungeerden de hoger gelegen kerken als vluchtheuvels en gaf onderdak voor de bewoners en het vee.
Slijkenburg: De bewoners van Slijkenburg moesten vluchten naar de zolders van hun woningen en angstig afwachten hoe dit zou aflopen. De ontstane kolk nabij Slijkenburg die vrijdagmorgen 4 februari was ontstaan was 80 el lang en 7 el diep.
Wolvega: door haar gunstige ligging waardoor het water niet al te hoog stond werd het een algemeen toevluchtsoord van de ongelukkigen in de grietenij WestStellingwerf. Er werden zelfs meer dan 800 bewoners uit allerlei overstroomde dorpen gehuisvest in de kerk en de school .
In Weststellingwerf waren bijna alle dorpen overstroomd. Hulpverlening: alles wat kon drijven werd gebruikt om mensen te redden, een meng- of baggerbak(vervening), een veerschip en allerlei kleine bootjes.
In totaal waren er in Weststellingwerf 9 doden, 400 huizen vernield of zwaar beschadigd, 20354 roeden turf weggespoeld, meer dan 2 miljoen pond hooi bedorven, bijna 1400 stuks rundvee verdronken. Verder 358 schapen, paarden en varkens verdronken.
Sneek: een deel van de stad moest door de hoge waterstand ontruimd worden en de bewoners moesten elders onderdak worden verleend.
Westhem: polders waren volledig overstroomd, de bewoners van de landerijen moesten vluchten naar de hoger gelegen hemdijk, de boerderijen die op terpen stonden en de hoger gelegen kerk.
(Toelichting: een el is 1 meter ( na 1820) en een duim is 2,54 cm.)

Paalschermen in de 3 lagen als extra bescherming van de zeedijk nabij Makkum. Op talrijke plaatsen werden deze paalschermen enorm beschadigd tijdens de februaristorm in 1825, ze werden zelfs over de zeedijk geworpen door de kracht van de golven en de zeer hoge waterstand tijdens deze springvloed (Informatiecentrum Mar en Klif).

Onderhoud bij de sluis van Makkum met de achtergrond de houten paalschermen (Stichting Ald Makkum).

Aquarel Rode Klif Eelke Jelles Eelkema (1820-1830). Om het Rode Klif te beschermen zijn er extra paalschermen (Fries Museum).

Schaatspret in de 19e eeuw bij Hindeloopen. Duidelijk is de hoogte te zien van de paalschermen. Hindeloopen op zee in februari 1838. Schilder F. van Drooge (Museum Hindeloopen).

Tekening aanleg nieuwe dijk rondom de dijkdoorbraak in de slaperdijk van het Workumer Nieuwland. (uit het boek Binnendyken en Slieperdyken van K.A Rienks en G.L.Walther 1954)

Schets van de doorbraak in de buitendijk van het Workumer Nieuwland (Waterschapsarchief Friesland Tresoar).
Merktekens Watersnood 1825:

Harlingen, Noorderhaven 31

Geeltje als merkteken van 1825 op de kerktoren van Molkwerum.

In de boerderij van de familie T. Jonkman in het Workumer Nieuwland aan de Alddyk 4 nabij Workum staat er op bij 3 van de 4 oude binten een visteken op 4 mtr hoogte. Deze hoogte komt overeen met de kruin van de Aldedyk.

Merkteken hoogte waterstand bij sluis te Makkum.

Geeltje in de muur als herinnering aan de Watersnood 1825 te Stavoren.
Overzichten schade na de overstromingsramp:

Groot schadeboek gevonden in het archief van het provinciaal bestuur van 1825/26:
Gevonden materiaal uit het archief van de commissaris-generaal der konings in Vriesland , een uitgebreide documentatie van de Watersnood 1825.
Er werd een speciale commissie samengesteld uit de Gedeputeerd Staten. Dit alles ter ondersteuning van de noodlijdenden door de Watervloed.
Dit archief betreft 1825 tot 1830. Het boek van de gedeputeerde staten van door individuele personen geleden schade, is opgemaakt per stad of grietenij in 1825.

In het bovenstaande boek gemaakt na de ramp in opdracht van de Provincie vind je per grietenij of stad de naam van het gezinshoofd, woonplaats, beroep, grootte van het gezin inclusief personeel, de beschadigde goederen, gewassen, verliezen en de waarde hiervan.


J.van Leeuwen, griffier van de rechtbank van Koophandel te Leeuwarden heeft bovenstaande boek uitgegeven in 1826.
In het boek staan de volgende overzichten vermeld:








Overzicht van Steden en Grietenijen:
Aengwerden, Ameland, Baarderadeel, Het Bildt, Doniawerstal, Ferwerderadeel, Gaasterland, Harlingen, Haskerland, Hemelumer Oldefert en Noordwolde,
Hindeloopen, Idaarderadeel, Leeuwarderadeel, Lemsterland, Oostdongeradeel, Opsterland, Ooststellingwerf, Rauwerderhem, Schiermonnikoog, Schoterland, Smallingerland,
Sneek, Sloten, Stavoren, Tietjerksteradeel, Utingeradeel, Westdongeradeel, Weststellingwerf, Wonderadeel, Workum (en It Heidenskip, Workumer Nieuwland), Wymbritseradeel, IJlst.
Bovenstaande zijn alleen de gebieden die overstroomd waren en waar er schade was veroorzaakt door de overstroming.
Wilt u meer informatie over een stad of grietenij uit dit schadeboek, stuur dan een mail naar stichtinghwg@gmail.com.
Hieronder een aantal voorbeelden uit het Schadeboek 1825.






Hieronder volgen een aantal relevante documenten uit het archief van het
Provinciaal bestuur van 1825 en 1826:
(Tresoararchief toegangsnr 11, nr. 3867-3907)











Voor meer informatie over allerlei onderwerpen n.a.v. de Watersnood 1825 is het aan te raden om op de onderstaande links te klikken.
A. Informatie 1825 per dorp/stad.
B. Landbouw 1825 na de watersnoodramp.
C. Malaria in 1826 na de watersnoodramp.
D. Dagboeken en brieven uit 1825.
E. Watersnood 1916.
F. Rapporten dijksbestuur van Wonseradeel.
Overigens kunt u terecht bij de website 1825.frl De vergeten Watersnood van 1825 – 200 jaar geleden.

